CHARAKTERYSTYKA ZBIORÓW ARCHIWUM UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO

     Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego to jedno z najstarszych i największych archiwów uniwersyteckich na świecie. Jego zbiory liczą pięć tysięcy mb. akt i dokumentują nieprzerwaną, żywą działalność uniwersytetu na przestrzeni przeszło sześciu wieków. Instytucja działająca w tak długim okresie czasu podlegała wstrząsom i przemianom zgodnym z rytmem historii Polski. Wyraźną cezurę stanowią pierwsze lata XIX w. kiedy to uniwersytet traci swój majątek i gospodarczą autonomię. Podstawowa dla funkcjonowania instytucji, ale i absorbująca profesorów sfera gospodarcza uniwersytetu, znika z akt archiwum. Treścią ich pozostają nadal informacje dokumentujące rozwój nauki polskiej, polskiej myśli intelektualnej, sprawy dydaktyki szkoły wyższej, dzieje społeczności profesorskiej i studenckiej, dzieje udziału uniwersytetu w życiu narodu.

     Inwentarze Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego zawierają charakterystykę zespołów archiwalnych, z których każdy grupuje akta danej jednostki organizacyjnej uczelni, w właściwym dla niej zakresie historycznym i merytorycznym. Zespoły te to: akta urzędu rektora, zgromadzenia ogólnego uniwersytetu, później senatu, akta wydziałów, katedr oraz coraz liczniejszych od XIX w. zakładów i studiów powoływanych przez uniwersytet dla realizacji potrzeb społecznych w zakresie studiów zawodowych czy specjalistycznych. Od XIX w. narasta też ilość zespołów archiwalnych dokumentujących coraz bujniej rozwijające się życie społeczne, kulturalne i polityczne środowiska studenckiego i profesorskiego.

     Nurt informacji o działaniu Uniwersytetu Krakowskiego to unikalny w skali światowej zbiór pergaminów, kodeksów oraz dokumentów papierowych. Sięgający XIV w. zbiór dokumentów pergaminowych stanowi niezmiernie cenną część tego zasobu archiwalnego. Posiadamy wśród nich dokumenty wystawione przez papieży, królów, dostojników państwowych, miasta. Dyplomy opatrzone pieczęciami wystawiali: Kazimierz Wielki (perg. 5), Władysław Jagiełło (perg. 20, 22, 32), Kazimierz Jagiellończyk (perg. 190), Jan Olbracht (perg. 264, 265), Aleksander (perg. 280, 287), Zygmunt Stary (perg. 399), Zygmunt August (perg. 551) czy Jan III Sobieski (perg. 674, 682). Bulle papieskie sygnowali m.in.: Bonifacy IX (perg. 19), Jan XXIII (antypapież; perg. 42), Grzegorz XIII (perg. 560), Paweł V (perg. 609), Urban VIII (perg. 627). Liczne są dyplomy kardynałów i biskupów, a wśród nich: Zbigniewa Oleśnickiego (perg. 65, 73, 81, 103), Fryderyka Jagiellończyka (perg. 271), Jana Konarskiego (perg. 291), Piotra Tomickiego (perg. 401) i innych. Wśród dokumentów zarządów miejskich najcenniejszy to pergamin nr 6 datowany 12 V 1364 r. potwierdzający przywileje nowoutworzonego Studium Generale. Przy pergaminie z 19 XIII 1428 r. (perg. 76) przywieszona jest najstarsza pieczęć Uniwersytetu Krakowskiego.

     Do spraw organizacyjnych krakowskiej uczelni ważne informacje można znaleźć w wielu księgach rękopiśmiennych takich jak Liber conclusionum (rkps 1, 2, 33), Statuty uniwersyteckie (rkps 15, 44, 471), Acta rectoralia (rkps 16-25), żeby wymienić najważniejsze z tego okresu. O czasach Komisji Edukacji Narodowej informują Protokoły obrad Szkoły Głównej Koronnej (rkps 7-10, 12, 27). Podstawowe informacje dotyczące uczelni w czasach zaboru austriackiego mieszczą się w fascykułach obejmujących korespondencję prowadzoną w związku z planowanymi i przeprowadzanymi zmianami organizacyjnymi, dalej w zbiorze zarządzeń ministerialnych oraz protokołach obrad: Szkoły Głównej, Rady Rektorskiej, Senatu Akademickiego.

     Korespondencja urzędowa, zarządzenia ministerialne dotyczące kreowania i następnie działalności poszczególnych katedr i zakładów, a także wnioski dotyczące obsady katedr to ważne dokumenty rozwoju poszczególnych dyscyplin naukowych. Idąc za treścią tych akt można poznać etapy powstawania nowych kierunków badawczych, formowania się zespołów naukowych, programów nauczania. Materiały do tych zagadnień znajdują się zarówno w zespołach: ksiąg i dokumentów papierowych senatu i poszczególnych wydziałów, a także w grupie akt zakładów uniwersyteckich.

     Inwentarze niektórych zakładów, korespondencja dotycząca zakupu aparatury naukowej przybliżają stan wyposażenia dawnych laboratoriów czy klinik uniwersyteckich. W aktach papierowych znajdziemy wykaz zakupionych w 1792 r. w Londynie instrumentów optycznych i matematycznych (Akta pap. 15 402-15 403), a w zespole Wydziału Lekarskiego - inwentarz gabinetu anatomiczno-patologicznego z 1845 r. (WL I 43), w zespole akt senackich - katalog roślin i nasion z początku XIX w. (S I 387).

     W korespondencji wydziałowej z pierwszej połowy XIX w. przechowywane są m.in. materiały o nauczaniu sztuk pięknych, lekcjach jazdy konnej, fechtunku, tańca, wchodzących w zakres ówczesnego programu nauczania uniwersyteckiego. Akta późniejsze dokumentują np. okres powstawania pierwszej katedry historii objętej w 1869 r. przez Józefa Szujskiego. W zachowanej fragmentarycznie korespondencji własnej katedr i zakładów, przechowywanych pod sygnaturą "Z", najcenniejsze są materiały Ogrodu Botanicznego oraz Seminarium Historycznego. Znajdziemy tam m.in. program zajęć seminaryjnych, prace studentów, sprawozdania profesorów z działalności danego seminarium itp.

     W zbiorach archiwalnych przechowywane są materiały biograficzne pracowników uczelni: profesorów, docentów, asystentów, lektorów. Z lat 1400-1795 dane biograficzne znajdziemy przede wszystkim w Liber diligentiarum Wydziału Filozoficznego (rkps. 90 i 91), Liber conclusionum zgromadzenia ogólnouniwersyteckiego (rkps. 1, 2, 33) oraz w Liber conclusionum Kolegium Większego (rkps. 63-67). Dla pierwszej połowy XIX w. wiele informacji biograficznych zawierają akta katedr, akta senackie (syg. S I 297-304) jak i poszczególnych wydziałów. W epoce późniejszej podstawowe dane biograficzne przechowywane są w ułożonych alfabetycznie teczkach pracowników naukowych (S II 619, S III 246), a także teczkach akt habilitacyjnych (WT II 56, WP II 138, WL II 133, WF II 121, WR 41). W zespołach akt wydziałów z lat 1953-1973 cenne materiały biograficzne ujęte w pliki alfabetyczne, przechowywane są w grupie akt przewodów profesorskich (WP IV 23-26, WFH 32, WFlg 23-24, WBiNoZ 28-29, WMFC 34). Bogate materiały biograficzne obejmujące autobiografie, bibliografie prac, dokumenty osobiste (świadectwa szkolne, nominacje itp.), korespondencję naukową i prywatną zawierają spuścizny profesorów (syg. D). Spośród niemal dwustu pozycji tego typu na uwagę zasługuje spuścizna fizjologa Emila Godlewskiego seniora, jego syna - embriologa Emila Godlewskiego juniora, filozofa i psychologa Władysława Heinricha, antropologa Juliana Talko-Hryncewicza, językoznawców: Tadeusza Milewskiego, Jana Safarewicza, historyka Zofii Kozłowskiej-Budkowej, historyka sztuki Vojsława Molégo, fizyka Władysława Natansona czy też kanonisty Adama Vetulaniego.

     Archiwum uniwersyteckie zawiera obfite materiały biograficzne studiującej młodzieży. Do podstawowych zespołów należą spisy studentów. Najstarsza przechowywana w archiwum metryka obejmuje lata 1720-1780 (metryki wcześniejsze zob. BJ Oddział Rękopisów). Z lat późniejszych pochodzą księgi immartykulacyjne i katalogi studenckie przechowywane w grupie akt senackich i wydziałowych. Od połowy XIX w. aż po lata współczesne ankiety wpisowe studentów, wypełniane początkowo co pół, a później corocznie, oprawiane były w księgi o układzie alfabetycznym nazwisk. Ta cenna grupa akt studenckich zachowana jest prawie w komplecie. Katalogi zawierają takie podstawowe dane jak: miejsce i rok urodzenia, imię i zawód ojca lub opiekuna, informację o ukończonej szkole średniej i inne dane. Materiały te służą do uzupełnienia danych personalnych wielu zasłużonych w różnych dziedzinach życia naukowo - społecznego czy politycznego Polaków. Na podstawie katalogów studenckich prowadzone są badania historyczne, socjologiczne i demograficzne polskiej inteligencji. Od 1897 r. pojawiły się ankiety pierwszych studentek, które w kilkadziesiąt lat później zdominują krakowską Alma Mater. W archiwum można znaleźć również interesującą korespondencję dotyczącą starań kobiet o dostęp do studiów wyższych (syg. S II 673, WF II 203-205, WL II 205) i przebiegu nauki pierwszego pokolenia studentek. Materiały te znajdują się zarówno w aktach senatu, wydziałów, jak też w spuściźnie jednej z pierwszych akademiczek Jadwigi z Dydyńskich Godlewskiej (syg. D IV).

     Dokumentacja toku studiów młodzieży akademickiej okresu staropolskiego zawarta jest w Album studiosorum, Liber promotium i Liber diligentiarum. Księgi promocji doktorskich z czasów późniejszych mieszczą się w zespole akt senackich. Ogólnouniwersyteckie księgi promocyjne zapoczątkowane w 1872 r. (syg. S II 519) kontynuowane są do dnia dzisiejszego. Relacje z przebiegu przewodów doktorskich wraz z autobiografiami, recenzjami i wynikami egzaminów znajdują się w teczkach doktorskich. Do 1918 r. teczki takie zakładane były tylko w Wydziale Filozoficznym i w Wydziale Teologicznym, a w okresie późniejszym gromadzono je w każdym fakultecie.

     Akta studenckie w indywidualnych teczkach osobowych pojawiły się dopiero w okresie dwudziestolecia międzywojennego na wszystkich wydziałach za wyjątkiem Wydziału Prawa i Wydziału Rolniczego. W odrębnych ciągach alfabetycznych przechowywane są prace magisterskie danego wydziału, potem instytutu. Znaczny zasób akt archiwum to dokumentacja stypendiów udzielanych młodzieży studenckiej; najstarsza fundacja sięga XVI w., i są to tzw. borkarny (134 fundacje). W dziale rękopisów przechowywane są 52 księgi fundacji stypendialnych, będących ewenementem w skali światowej.

     Obok borkarn mamy akta fundacji stypendialnych (211) z XIX i XX w. np. Szczepana Humberta (S I 473), Jana Śniadeckiego (syg. S I 475), ks. Andrzeja Trzcińskiego (syg. S I 477). Nasilenie ofiarności społeczeństwa polskiego na rzecz studentów notują kroniki uniwersyteckie szczególnie na przełomie XIX i XX w. W zespole akta Senatu II z lat 1850-1939 jest kilkadziesiąt fascykułów dotyczących spraw fundacji stypendialnych, a wśród nich materiały dotyczące darowizn Kazimierza Klimowskiego (syg. S II 1151), Jana Giecewicza (syg. S II 1159) czy Adeli Małujanki (syg. S II 1154). Ta ostatnia fundacja była pierwszym zapisem przeznaczonym dla studentek. Obok fundacji prywatnych akta zawierają również korespondencję dotyczące stypendiów ministerialnych czy też zasiłków fundowanych przez władze krajowe lub organizacje samorządowe; zawierają korespondencję finansową, podania i wykazy stypendystów.

     Materialne wsparcie studentów obejmowało również kwestie wyżywienia i stancji. Posiadamy obfitą dokumentację dotyczącą historii burs, a następnie domów akademickich. Znajdujemy tutaj akta dotyczące m.in. znanej Bursy Jerozolimskiej, poczynając od dokumentu Zbigniewa Oleśnickiego z 1454 r. (perg. 140) i późniejszych jej fundacji np. z 1473 r. (perg. 198, 200), poprzez księgę uchwał bursy z XVIII w. (rkps 103), po korespondencję z XIX wieku (syg. S I 202, 450, S II 935). Z akt odczytujemy także historię innych burs takich jak: Bursa Ubogich (S I 203), Bursa Prawników (S I 206) czy Bursa św. Barbary (S II 930-934). Od przełomu XIX i XX w. narastają materiały związane z budową domów akademickich (S II 697-699).

     Na podstawie akt przechowywanych w Archiwum UJ można prowadzić studia nad różnymi problemami życia studenckiego. Akta organizacji samopomocowych, politycznych, wyznaniowo-narodowościowych, naukowych czy regionalnych przedstawiają różne sfery działalności społeczności studenckiej. Sprawozdania, wykazy zarządów, spisy członków i korespondencja urzędowa wielu takich stowarzyszeń przechowywana jest w zespołach akt senackich i wydziałowych. Archiwum posiada ponadto zbiór akt własnych szeregu stowarzyszeń. Najcenniejsze z nich to akta Bratniej Pomocy Studentów UJ (BP), Bratniej Pomocy Medyków (BMP), Koła Historyków (O 6-57) czy też Koła Germanistów (O 74-75, 183-184).

     Historyk dziejów oświaty znajdzie w naszym archiwum wiele dokumentów dotyczących szkolnictwa niższego i średniego. Z końca XVIII w. pochodzą raporty wizytatorów szkolnych (rkps 447, 451) zawierające informacje o szkołach elementarnych i wydziałowych. Rękopis 267 zawiera statuty szkoły mariackiej z lat 1696-1793, w aktach papierowych (fasc. 268) znajduje się korespondencja Szkoły Nowodworskiego. Akta Senatu UJ z pierwszej połowy XIX w. (syg. S I 508-528) m.in. zawierają materiały dotyczące szkolnictwa elementarnego np. Szkoły panieńskiej św. Norberta czy też szkół żydowskich. Z tego też okresu pochodzą materiały związane z krakowskim szkolnictwem średnim (syg. S I 529-599): liceum św. Anny, liceum św. Barbary, Instytutem Technicznym i in. Dzieje studiów nauczycielskich zawarte są w aktach Studium Pedagogicznego oraz państwowych komisji nauczycielskich. Obejmują one urzędową korespondencję, sprawozdania i statystykę, ponadto sześć i pół tysiąca teczek kandydatów na nauczycieli gimnazjalnych (syg. PKEN 26).

     Archiwum nie może pominąć w swoich studiach bibliotekoznawca i historyk książki. W dokumentach znajdzie korespondencję dotyczącą Biblioteki Jagiellońskiej oraz bibliotek zakładowych. Nie brak tutaj materiałów związanych z drukarnią uniwersytecką, a wśród nich przywilejów i statutów tej ważnej dla uniwersytetu placówki (perg. 651, 675, 688; rkps. 257-258, akta pap. fasc. 293). Spośród liczącego ponad 247 jednostek zespołu akt własnych Drukarni UJ z lat 1887-1969 najcenniejszą grupę tworzą kopiariusze korespondencji zachowane od 1904 r., księgi finansowe począwszy od koniec XIX w., czy też akta personalne pracowników. W archiwum przechowywana jest ponadto korespondencja związana z wydawnictwami uniwersyteckimi takimi jak kroniki, spisy wykładów, składy osobowe i inne.

     Działalność uniwersytetu w zakresie oświaty pozaszkolnej dokumentują m.in. materiały Powszechnych Wykładów Uniwersyteckich (syg. S II 990-1000) obejmujące: spisy prelegentów, tytuły odczytów, korespondencję z poszczególnymi ośrodkami regionalnymi, w których prowadzona była akcja odczytowa. Należy też wspomnieć o korespondencji Towarzystwa Oświaty Ludowej (S II 1005).

     Archiwum posiada liczne dokumenty związane z historią lecznictwa i rozwoju nauk medycznych. W grupie ksiąg rękopiśmiennych znajdujemy protokoły Wydziału Lekarskiego z lat 1612-1797 (rkps 296-298). Z okresu późniejszego ważne są zespoły archiwalne, w których poczynając od 1800 r. śledzimy rozwój nauk medycznych i system kształcenia lekarzy. W aktach archiwalnych znajdziemy korespondencję dotyczącą funkcjonowania szpitali krakowskich począwszy od XVI w. m.in. szpitala św. Walentego (perg. 152, 192, 373, akta pap. nr 6201-6233), św. Łazarza (akta pap. fasc. 445; S I 360, WL I 97-98), św. Ducha (syg. WL I 97), dokumentację szkoły położnych (syg. WL I 91-93, WL II 185), Uniwersyteckiej Szkoły Pielęgniarek (WL II 186, S II 846), Komisji Klinicznej (syg. KK 1-11, S II 836-844) czy też podlegających nadzorowi uniwersyteckiemu szpitali i sanatoriów działających w Zakopanem, Rabce i Witkowicach (Kuratorium Zakładów Leczniczych UJ - syg. KZL 1-35).

     Wiele cennych źródeł znajdzie w archiwum historyk Kościoła katolickiego. Prześledzi rozwój Wydziału Teologicznego począwszy od bulli erekcyjnej papieża Bonifacego IX z 1397 r. (perg. 19), po zarządzenia likwidujące fakultet w 1954 r.; przestudiuje dokumenty związane ze studiami i karierą naukową studenta, doktora, asystenta i docenta Uniwersytetu Jagiellońskiego ks. Karola Wojtyły - papieża Jana Pawła II. Listy Karola Wojtyły można znaleźć w papierach Adama Vetulaniego i Zofii Kozłowskiej - Budkowej. W spuściźnie fizyka i filozofa Władysława Natansona znajduje się jego ciekawa korespondencja z biskupem Michałem Godlewskim. Archiwum posiada ponadto korespondencję, personalia, notaty naukowe historyka Kościoła ks. Tadeusz Glemmy. Archiwum przechowuje akta kanonizacyjne profesora św. Jana Kantego (akta pap. fasc. 486). Począwszy od wieku XV aż do połowy XX w. można tutaj znaleźć materiały do dziejów wielu instytucji kościelnych: probostw (27), prałatur (26), kanonii (33), altarii (107) i prebend (ok. 150) z terenu całej Polski.

     Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego posiada również bogaty zbiór materiałów związanych z historią uposażenia uczelni poczynając od 1400 r. po przełom XVIII i XIX w. Samorząd gospodarczy Akademii Krakowskiej opierał się wówczas na rozległym i zróżnicowanym majątku, w skład którego wchodziły dobra ziemskie (203), nieruchomości miejskie (ok. 200), kapitały (1350 fundacji), dziesięciny (782) itd. Wieczysty charakter donacji, fundacji i darowizn jak również stabilność uniwersytetu jako instytucji spowodowały, że majątek ten posiada niezwykle ciekawą, wyczerpującą dokumentację, pozwalającą na rekonstrukcję rożnych działań gospodarczych uczelni na przestrzeni czterech wieków. Opisy majątku i nieruchomości należących do uniwersytetu oraz dane o współczesnych dotacjach i inwestycjach gospodarczych to cenne materiały do dziejów gospodarki miejskiej, wiejskiej, rynku kapitałowego i kredytowego itp. Znajduje się tutaj również korespondencja związana z administracją gmachów uniwersyteckich; można prześledzić budowę uniwersyteckich budynków takich jak Collegium Maius, Collegium Iuridicum, Collegium Novum, klinik uniwersyteckich itp.

     Archiwum posiada w swoich zbiorach fotografie (syg. F) datowane od połowy XIX w. W zespole 12000 fotografii spotykamy podobizny wielu profesorów. Dokumentacja fotograficzna obejmuje ponadto bogaty zbiór zdjęć studentów: fotografie osób i grup studenckich poczynając od końca XIX. Fotografie rejestrują uroczystości uniwersyteckie: inauguracje roku akademickiego, sesje naukowe, doktoraty honoris causa (m.in. doktorat honorowy Jana Pawła II) itp. Zachowały się zbiorowe fotografie profesorów z 1900 r.; bogata dokumentacja fotograficzna obejmuje jubileusz z 1964 r. Wiele zdjęć przedstawia budynki i zakłady uniwersyteckie m.in. Collegium Novum, Collegium Iuridicum, Bibliotekę Jagiellońską, Ogród Botaniczny, a także wnętrza zakładów, aparaturę naukową itp. W spuściźnie profesora Emila Godlewskiego znajduje się cenny zestaw fotografii z lat 1914-1921 dokumentujący m.in. działalność Kolumn Epidemicznych i Naczelnego Komisariatu do Walki z Epidemiami. Na zdjęciach zarejestrowano szpitale, dworki i inne obiekty z ziem wschodnich Galicji i II Rzeczypospolitej. Zbiór tłoków pieczętnych i pieczęci (syg. P) obejmuje 2322 egzemplarze. Stanowi on unikalny warsztat dla badania technik pieczątkarskich jednej instytucji na przestrzeni sześciuset lat jej działalności.

     Wśród wielu innych materiałów, pośrednio związanych z dziejami Uniwersytetu Jagiellońskiego, archiwum posiada także cenny zbiór akt niemieckich władz szkolnych i naukowych z lat drugiej wojny światowej działających na terenie Generalnej Guberni i samego Krakowa (syg. IDO, FL, HWU, HSK). Z satysfakcją obserwujemy wyniki kwerend badaczy, którzy w materiałach Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego odkrywają coraz nowe pola badawcze, nierzadko pozornie odległe od dziejów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wiele takich tematów czeka na półkach naszego archiwum na swoich odkrywców.